Όταν μιλάμε για αδέσποτα ζώα, το μυαλό των περισσότερων πηγαίνει αυτόματα στους σκύλους και τις γάτες των πόλεων. Ωστόσο, δίπλα από τις γειτονιές των νοτίων προαστίων, μια διαφορετική αγέλη δίνει καθημερινά τη δική της μάχη επιβίωσης. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αδέσποτων Ζώων, το NouPou στρέφει το βλέμμα στα «αόρατα» άλογα του Υμηττού και στο διαρκές θεσμικό κενό που καθιστά την εθελοντική δράση της Help Horses Ymittos τη μοναδική τους σανίδα σωτηρίας.
Κάποτε η Μαρία Μαρώλια βρέθηκε έκπληκτη μπροστά σε μια αγέλη φιλικών, αδέσποτων αλόγων. Άκουγε καλπασμούς και ήχους ζώων από όταν είχε μετακομίσει στην περιοχή, οπότε είχε ήδη κάποιες υποψίες. Ιδιοκτήτρια αλόγου η ίδια, και μέλος στο ΔΣ του Ιππικού Ομίλου, δεν θα μπορούσε παρά να προσπαθήσει να φροντίσει τα άλογα, με όσα μέσα διέθετε. Γνώριζε ήδη καλά πως η φροντίδα ενός αλόγου, πόσο μάλλον μιας πολυάριθμης αγέλης αλόγων, χρειάζεται πολλά χέρια. Κι έτσι, το 2023 ίδρυσε την ΑΜΚΕ Help Horses Ymittos, φιλοδοξώντας να αποτελέσει μια οργανωμένη προσπάθεια για τη διάσωση και προστασία των αλόγων του Υμηττού.
Όμως ας το πιάσουμε από την αρχή. Πώς βρέθηκαν άλογα να περιφέρονται αδέσποτα μέσα στον αστικό ιστό; Ο αρχικός φροντιστής των αλόγων τα άφηνε να ζουν ελεύθερα και ανεξέλεγκτα, χωρίς περιφραγμένο χώρο και χωρίς ουσιαστική φροντίδα, όπως έχει καταγγελθεί. «Στην πραγματικότητα δεν τα εγκατέλειψε με την κλασική έννοια. Τα άλογα αναπαράγονταν ανεξέλεγκτα, ενώ ο ίδιος είχε καταπατήσει ξένες εγκαταστάσεις και τα διατηρούσε σε ακατάλληλες συνθήκες, χωρίς να μπορεί να καλύψει ούτε τις βασικές τους ανάγκες», εξηγεί η Μαρία.
Πριν από τη Μαρία και τους εθελοντές του Help Horses, φιλόζωοι που γνώριζαν για την παρουσία αυτών των αλόγων, προσπάθησαν να τον προσεγγίσουν για να περιοριστεί ο πληθυσμός μέσω χειρουργικών ευνουχισμών (στειρώσεων). Όμως εκείνος δεν συναίνεσε. Εκείνη την περίοδο ο πληθυσμός των αλόγων ήταν ακόμη διαχειρίσιμος, όπως λένε οι εθελοντές, και τα πρώτα άλογα που εθεάθησαν, μέχρι το 2008, ήταν από 4 έως 6 φοράδες και επιβήτορες. Δεκατρία χρόνια αργότερα η κατάσταση είχε αλλάξει δραματικά: «Το 2021, σε αυτοψία της Κτηνιατρικής Υπηρεσίας καταγράφηκαν 65 ιπποειδή, ενώ ο φροντιστής τους παραδέχτηκε ότι τα ζώα αυτά του ανήκαν. Κατά την ίδια αυτοψία διαπιστώθηκε επίσης ότι είχε στην κατοχή του και άλλα ζώα».
»Από τη στάση του φαινόταν ότι δεν αντιλαμβανόταν το μέγεθος του προβλήματος που είχε δημιουργηθεί. Δεν είχαν κατατεθεί επίσημες καταγγελίες από φιλοζωικά σωματεία που γνώριζαν το πρόβλημα, υπήρξε όμως τουλάχιστον μία καταγγελία από έναν κάτοικο της περιοχής, αλλά η απουσία σαφούς νομοθετικού πλαισίου και αποτελεσματικού ελεγκτικού μηχανισμού δεν επέτρεψε να κινηθούν ουσιαστικές διαδικασίες».
Όταν μιλάμε για αδέσποτα ζώα, το μυαλό πηγαίνει σε σκύλους και γάτες που ζουν στους δρόμους των πόλεων ή στο βουνό. Πολλοί κάτοικοι των Νοτίων Προαστίων Αττικής, δεν γνωρίζουν την ύπαρξη των αδέσποτων αλόγων. Όπως τονίζει η Μαρία, το νομοθετικό πλαίσιο για τα ιπποειδή στην Ελλάδα παραμένει γενικότερα ελλιπές. «Μέχρι πριν από την πρόσφατη τροποποίηση της νομοθεσίας, υπήρχε πιο σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων σχετικά με το ποιος φορέας είναι υπεύθυνος για τα δεσποζόμενα, τα ανεπιτήρητα και τα αδέσποτα ιπποειδή. Τον Οκτώβριο του 2023 τροποποιήθηκε η σχετική νομοθεσία για τα ιπποειδή (άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια), με την απόφαση που είναι γνωστή και ως “νόμος Κελέτση” (ΦΕΚ 6134/Β/24-10-2023). Η αλλαγή αυτή επηρέασε το πλαίσιο διαχείρισης των ανεπιτήρητων και αδέσποτων ιπποειδών και ουσιαστικά περιόρισε την ευθύνη των Περιφερειών. Σύμφωνα με το νέο πλαίσιο, οι Περιφέρειες υποχρεούνται να προχωρούν σε περισυλλογή κυρίως όταν τα ζώα φέρουν σήμανση (microchip) ή όταν έχει δηλωθεί επίσημα η απώλειά τους. Ωστόσο, αυτό δημιουργεί πρακτικά και νομικά ερωτήματα. Για παράδειγμα, τι συμβαίνει όταν ένα ζώο είναι ιδιόκτητο αλλά δεν φέρει microchip, όπως προβλέπεται; Τι κυρώσεις έχει ο ιδιοκτήτης που δεν έχει τοποθετήσει (όπως προβλέπεται) microchip; Και ποιος φορέας είναι τελικά αρμόδιος όταν πρόκειται για πραγματικά αδέσποτα ή ανεπιτήρητα ιπποειδή;».
Μπορούν τα άλογα να ζήσουν ελεύθερα στο βουνό;
Το θεσμικό κενό στη διαχείριση αυτών ιπποειδών παραμένει, ενώ έχει καταστεί σαφές, ότι τα άλογα αυτά δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν στον Υμηττό χωρίς ανθρώπινη φροντίδα. Σχεδόν τρία χρόνια μετά την ίδρυση της HelpHorsesYmittos, το βασικό πρόβλημα παραμένει: δεν υπάρχει ακόμη ένα πλήρως ξεκάθαρο και λειτουργικό πλαίσιο για το ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη των αδέσποτων ιπποειδών.
Γνωρίζοντας τα άλογα, τη φροντίδα και τις ανάγκες τους, η Μαρία απαντά: «Αν μιλούσαμε για ένα ή για λίγα άλογα που ζούσαν ελεύθερα στις παρυφές του Υμηττού, πιθανότατα θα μπορούσαν να βρίσκουν τροφή για αρκετούς μήνες τον χρόνο. Ο Υμηττός όμως, δεν διαθέτει τρεχούμενα νερά ή ποτάμια, επομένως χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση τα ζώα αυτά δεν μπορούν να επιβιώσουν. Όταν δεν υπάρχει νερό, ουσιαστικά δεν υπάρχει ζωή. Τα βασικά προβλήματα όμως είναι το νερό και η ασφάλεια πολιτών-ζώων. Στην περίπτωση αυτή όμως δεν μιλάμε για λίγα ζώα. Ο πληθυσμός είχε γίνει μεγάλος και ανεξέλεγκτος λόγω συνεχών αναπαραγωγών. Τα άλογα άρχισαν να κινούνται μέσα σε δρόμους και κατοικημένες περιοχές, προκαλώντας ζημιές σε καλλιέργειες και περιουσίες, ενώ υπήρχε και σοβαρός κίνδυνος πρόκλησης τροχαίων ατυχημάτων. Στην ίδια περιοχή κινούνται καθημερινά και σχολικά λεωφορεία ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων, γεγονός που αύξανε ακόμη περισσότερο τον κίνδυνο».
Ο Υμηττός δεν είναι άλλωστε μια απομονωμένη ορεινή περιοχή, αλλά το δικό μας βουνό, δίπλα ακριβώς από τις κατοικημένες ζώνες. Μήπως θα μπορούσαν επομένως, να μεταφερθούν σε κάποιο απόμερο δάσος της Ελλάδας; «Ήταν μια σκέψη που συζητήθηκε με τις αρμόδιες αρχές πριν δημιουργηθεί ο χώρος φιλοξενίας του Help Horses. Ωστόσο, η απάντηση που λάβαμε ήταν αρνητική. Η μετακίνηση ολόκληρων πληθυσμών ζώων σε άλλες περιφέρειες απαγορεύεται, ενώ εκφράστηκαν και ανησυχίες για πιθανή διατάραξη της τοπικής χλωρίδας και πανίδας. Επιπλέον, τα συγκεκριμένα άλογα δεν έχουν εμπειρία από φυσικούς θηρευτές, όπως οι λύκοι, κάτι που θα τα καθιστούσε ιδιαίτερα ευάλωτα».
Εφόσον δεν υπήρξε κάποια ουσιαστική λύση από την πολιτεία, οι εθελοντές αποφάσισαν να δημιουργήσουν έναν οργανωμένο χώρο φιλοξενίας για τα άλογα. Ο χώρος αυτός δημιουργήθηκε αποκλειστικά με ιδιωτική πρωτοβουλία, χωρίς καμία κρατική στήριξη.
Αυτή τη στιγμή, όλα τα αρσενικά άλογα που βρίσκονται σήμερα υπό την προστασία του Help Horses είναι είτε ευνουχισμένα, είτε διαχωρισμένα με ειδικές κατασκευές, ώστε να μην μπορούν να υπάρξουν νέες αναπαραγωγές.
«Τον Ιούλιο του 2025 μεταφέραμε στις εγκαταστάσεις μας και τα τελευταία άλογα που βρίσκονταν στη θέση Ραψανά, στα παλιά ορνιθοτροφεία. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, όλος ο πληθυσμός τέθηκε υπό πλήρη έλεγχο. Είναι βέβαιο ότι αν υπήρχε από την αρχή στήριξη της πολιτείας για τη δημιουργία ενός κατάλληλου χώρου φιλοξενίας, οι αναπαραγωγές θα είχαν σταματήσει πολύ νωρίτερα. Ωστόσο, όλη η προσπάθεια έγινε αποκλειστικά με ιδίους πόρους, κάτι που αναπόφευκτα επιβράδυνε τη διαδικασία».
Τον Ιούνιο του 2026 αναμένεται να γεννηθούν ακόμη 1 έως 4 πουλαράκια από εγκυμοσύνες που είχαν ήδη ξεκινήσει πριν τη μεταφορά στο νέο χώρο. Τα άλογα αυτά θα αποτελούν τις τελευταίες γεννήσεις του πληθυσμού. Μέχρι σήμερα, το νεότερο άλογο του Υμηττού είναι περίπου 8 μηνών, ενώ το γηραιότερο υπολογίζεται 14–15 ετών.
«Δυστυχώς, τα άλογα που ζούσαν ελεύθερα στον Υμηττό σπάνια κατάφερναν να ζήσουν περισσότερο. Από τότε που ξεκινήσαμε να τα καταγράφουμε, δεν υπήρχε κάποιο μεγαλύτερης ηλικίας. Για να υπάρχει ένα μέτρο σύγκρισης, τα οικόσιτα άλογα μπορούν συνήθως να φτάσουν περίπου τα 25-30 χρόνια ζωής, ενώ σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να ζήσουν ακόμη περισσότερο. Το γηραιότερο άλογο που έχει καταγραφεί στην ιστορία ήταν ο Old Billy, περίπου 62 ετών».
Εθελοντισμός, εικονικές και πραγματικές υιοθεσίες
Τα άλογα έχουν πραγματικές ανάγκες και σημαντικές υποχρεώσεις για τον άνθρωπο που τα φροντίζει. Για αυτό και όποιος αποφασίζει να αποκτήσει ένα άλογο πρέπει να είναι βέβαιος ότι μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτές, σε βάθος χρόνου.
Όσο κι αν ακούγεται συναρπαρστικό να φροντίζεις ένα τόσο μεγαλοπρεπές ζώο, εκτός από τον χρόνο που πρέπει να διαθέσεις, πρέπει να αναλογίζεσαι και το κόστος διαβίωσης, που είναι συχνά αποτρεπτικό. Ενδεικτικά, στην Αττική, αν κάποιος διαθέτει δικό του χώρο, το ελάχιστο κόστος για τη βασική διαβίωση ενός αλόγου – τροφή, βασική φροντίδα και συντήρηση – ξεκινά περίπου από 240–300 ευρώ τον μήνα, χωρίς να υπολογίζονται έκτακτα κτηνιατρικά έξοδα. Αν το άλογο σταβλίζεται σε οργανωμένο χώρο ή ιππικό όμιλο, το κόστος αυξάνεται σημαντικά, ανάλογα με τις υπηρεσίες που παρέχονται.
«Σε κάθε περίπτωση, η σωστή φροντίδα ενός αλόγου απαιτεί σταθερά έξοδα και υπευθυνότητα. Αν το κόστος πέφτει πολύ χαμηλά, συνήθως αυτό σημαίνει ότι κάτι βασικό λείπει , είτε στην ποιότητα της τροφής, είτε στις εγκαταστάσεις, είτε στη φροντίδα του ζώου, είτε στην καθαριότητα. Τα άλογα δεν είναι ένα απλό χόμπι· είναι ζωντανοί οργανισμοί με καθημερινές ανάγκες. Αν κάποιος δεν μπορεί να ανταποκριθεί στον χρόνο, τον χώρο και τα έξοδα που απαιτούν, ίσως είναι προτιμότερο να διαλέξει ένα διαφορετικό χόμπι».
Στην ομάδα του Help Horses Ymittos συμμετέχουν πολλοί εθελοντές, αλλά οι σταθεροί δεν ξεπερνούν τους σαράντα. «Οι εργασίες είναι πολλές, στην πραγματικότητα ατελείωτες! Καθημερινές, συνήθως είμαστε λιγότεροι, ενώ τα Σαββατοκύριακα κάθε βάρδια αριθμεί 8 εθελοντές τουλάχιστον. Οι αρμοδιότητές μας ποικίλλουν: φροντίδα και σίτιση των αλόγων, καθαριότητα και συντήρηση των εγκαταστάσεων, αλλά και διάφορες κατασκευές για την ασφάλεια και την ευημερία των ζώων. Όλοι συνεργαζόμαστε για να εξασφαλίσουμε ότι οι ανάγκες των αλόγων καλύπτονται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο».
Οι «on call» εθελοντές καλούνται να συμμετέχουν στη δράση τουλάχιστον μία φορά κάθε δύο εβδομάδες, χωρίς να υπάρχει περαιτέρω δέσμευση σε σταθερό πρόγραμμα. Η δράση όμως παραμένει απαιτητική, τα άλογα χρειάζονται καθημερινή φροντίδα και χρειάζεται συνέπεια και συνεργατικότητα. «Για να ολοκληρωθεί μία βάρδια απαιτείται αρκετός αριθμός ατόμων, οπότε ακόμα και μία απουσία μπορεί να προκαλέσει δυσλειτουργία και να επηρεάσει την ασφάλεια και τη φροντίδα των αλόγων».
Στην Help Horses Ymittos η «εικονική υιοθεσία» λειτουργεί με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι η στήριξη των εξόδων ενός αλόγου που κάποιος έχει επιλέξει. Ο δεύτερος αφορά την κάλυψη συγκεκριμένων αναγκών ενός αλόγου, όπως η σίτιση και η αποπαρασίτωση. Όσοι συμμετέχουν σε εικονική υιοθεσία λαμβάνουν πιστοποιητικό του αλόγου. Στην ιστοσελίδα της ΑΜΚΕ Help Horses υπάρχουν αναλυτικά πληροφορίες τόσο για την εικονική όσο και για την κανονική υιοθεσία, για την οποία πρέπει να πληρούνται συγκεκριμένα κριτήρια.
Μια ακόμη έκκληση στην Περιφέρεια Αττικής
Η Help Horses Ymittos έχει αποδείξει, τόσο με τη δράση, όσο και με τους χώρους φιλοξενίας, ότι μπορεί να φροντίσει τα άλογα αυτά. Ωστόσο, θα ήταν ιδιαίτερα βοηθητικό εάν η Περιφέρεια Αττικής να αναλάμβανε την παροχή της τροφής για τα ζώα.
«Όπως έχουμε ξανατονίσει, δεν ζητάμε χρήματα ή κονδύλια, αλλά μόνο πρακτική στήριξη για την καθημερινή τους φροντίδα. Θέλουμε επίσης να ευχαριστήσουμε τον Δήμαρχο Κρωπίας, κ. Κιούση, καθώς ο Δήμος συνδράμει στη σταθερή απομάκρυνση της κοπριάς από τον χώρο φιλοξενίας. Η συχνή απομάκρυνση είναι άκρως σημαντική για την υγιεινή και την καθαριότητα των ζώων, μειώνει σημαντικά τα έξοδα μας, εξασφαλίζει ένα ασφαλές και καθαρό περιβάλλον για όλα τα άλογα και τους εθελοντές».